سرمه گیری در راور

مواد اولیه مورد نیاز

- پوست ریشه یا ساقه گیاه گون

- مغز خام استخوان گاو یا بز نر (نري) {Neri}

وقتی گیاه گون که در لهجه راوری به آن گین (Gin)  می‌گویند خشک شود آنچه از ساقه و ریشه آن باقی می‌ماند، پوست آن است. اگر گياهي كه خشك شده جوان باشد، يا اين پوست‌ها مدت زيادي با خاك در تماس نبوده باشند مرغوبيت بيشتري دارند و رنگ آنها سیاه و براق و حالتي شفاف دارند. به اين پوست‌ها در لهجه راوري چراغ گینو (Cheragh ginu) ‌گفته مي‌شود. چنان‌چه پوست مذکور را آتش بزنید همان‌گونه كه شمع می‌سوزد، آنها نيز سوخته و ضمن ایجاد شعله، دود زیادی نیز تولید می‌کند. در قدیم دامداران از آنها مانند شمع، برای روشنایی نیز استفاده می‌کرده‌اند. اما مصرف عمده این پوست‌ها در تهیه سرمه بوده و سرمه تهیه شده از آن را به نام “سرمه چراغ گینو” می‌شناختند که طرفداران فراوانی نیز داشته است.

سه گونه گون در کوه‌ها و مراتع راور می‌روید و شناخته شده است که در بين دامداران به “گین” (Gin) ، “مارگین” (Mar gin) و “علم گین” (Alam gin) معروفند. از هر سه گونه این بوته‌ها کتیرا بدست می‌آید، کتیرای حاصل از بوته‌های مارگین شفاف‌تر و مرغوب‌تر است که فعلا موضوع بحث ما نمی‌باشد. اما سرمه‌ای که از ساقه‌های علم‌گین تهیه می‌شده به دلیل اینکه ساقه اين گياه تماس کمتری با خاک دارد داراي مرغوبیت بیشتری بوده است.

برای تهیه سرمه ابتدا این پوست‌ها را جمع‌آوری و تمیز ‌کرده؛ پس از آن اجاقی را آماده و یک تاوه یا تخته سنگ نرم و صاف روی آن قرار داده و سوراخ و روزنه‌هاي اطراف اجاق را با گل مسدود مي‌كردند به طوري كه دود حاصل از سوختن، از جايي به بيرون درز نكند و تمام آن در اجاق محبوس بماند. سپس ساقه گون (چراغ گينو) را در اجاق قرار داده و آن را آتش مي‌زدند. دوده حاصل از سوختن پوست‌ها به زير سنگ يا تاوه مي‌چسبيد. وقتي به اندازه كافي دوده جمع ‌شد سنگ را برداشته و به آرامي دوده‌ها را از روي آن جمع ‌كرده و در ظرفي تميز با مغز استخوان گاو يا بز كه از قبل آماده شده بود مخلوط نموده و ورز مي‌دادند تا حالتي خمير مانند به خود مي‌گرفت. نسبت مخلوط كردن مواد و مقدار ورز دادن آنها و كلا كار سرمه‌گيري به مهارت زيادي نياز داشته و افراد خاصي توانايي تهيه سرمه با اين روش را داشته‌اند. (يكي از اين افراد مادر بزرگ مرحوم اينجانب بوده كه حدود 30 سال پيش به رحمت ايزدي رفته است – روحش شاد)

پس از طي مراحل بالا، سرمه آماده مي‌شده و بدليل نبودن سرمه‌دان يا ظرف درب‌دار، سرمه‌ها را در صدف‌هاي دريايي كه به قولقو (Qovleqoo) معروف بود ريخته و براي جلوگيري از آلودگي و گرد و خاك، صدف را در دستمالي پيچيده يا در كيسه‌اي كه به همين منظور آماده كرده بودند قرار مي‌دادند و به همراه ساير داروهاي محلي (غير گياهي) و كمياب در كيسه پارچه‌اي كه دولايه است و از تكه پارچه‌هاي اضافي و رنگارنگ و به روشي خاص دوخته مي‌شود و به آن “دولو سورمه‌دون” (Dulu surmedun) مي‌گويند قرار مي‌دادند. (داروهاي گياهي را در كيسه‌اي بزرگتر كه به همين روش دوخته مي‌شود و به آن دولو افتندون (Dulu eftendun)مي‌گويند قرار مي‌دهند و هر دو اين‌ها به همراه دولو قندي و دولو خياطي از اجزاء حهيزيه دختران محسوب مي‌شدند.) دركرمان به اين كيسه ها مفرشو (Mafrshoo) يا مفشو (Mafshoo) مي‌گويند.

در كتاب “فرهنگ لغات و اصلاحات مردم كرمان” نوشته “دكتر ابوالقاسم پورحسيني” در اين باره مي‌خوانيم:

(مفرشو قندي: براي دوختن آن پارچه‌اي را به صورت دايره مي‌برند و بعد قطعه پارچه ديگري كه عرض آن حدود 20 سانتي‌متر است انتخاب نموده، طول آن به اندازه محيط آن پارچه گرد است. سپس آنها را به هم مي‌دوزند؛ آستر مي‌كشند و بالاي آن را سجاف مي‌گذارند و بند مي‌كشند و براي انواع چيزها استعمال مي‌شود. مفرشو قندي، مفرشو دوايي، مفرشو سوزن نخي و غيره)


هنگام خواب در شب، با كمك ميله‌اي كه از استخوان گاو تراشيده شده بود يا ميله‌هاي نقره‌اي يا برنجي، اين سرمه را در چشم خود مي‌كشيدند.

از اين سرمه به عنوان سوغات يا هديه و پيش‌كش نيز استفاده مي‌كردند.

استفاده از مغز استخوان گاو يا بز نر و ميله‌هايي كه از استخوان گاو يا نقره ساخته مي‌شد به اين دليل بوده كه اعتقاد داشتند اين مواد از نظر خاصيت دارويي، خنك هستند و باعث كاهش خستگي چشم مي‌شوند و به نور و جلاي چشم كمك مي‌كنند. در بعضي موارد براي زيبايي و آرايش چشم نيز از اين سرمه استفاده مي‌شده، اما بيشتر به جهت خاصيت دارويي‌اش كاربرد داشته است.

امروزه با وجود انواع لوازم آرايش و داروهاي شيميايي فراوان و متنوع، ديگر حتي كسي نمي‌داند كه چنين سرمه‌اي هم وجود داشته يا چگونه تهيه مي‌شده. باشد كه بدين وسيله؛ گوشه‌اي از هنر و مهارت نسل گذشته خودمان را كه با كمترين امكانات و بدون داشتن سواد و معلومات كارهاي زيادي انجام داده‌اند و ضمن كمك به اقتصاد خانواده هنر خود را نيز به نمايش مي‌گذاشتند، براي نسل جديد بازگو كرده و از فراموشي آن جلوگيري كنيم.

اميدوارم به كمك تصاوير و توضيحات ناقصي كه بيان شد توانسته باشم مراحل مختلف اين هنر و صنعت را براي شما شبيه سازي كنم.

درباره نویسنده

20 دیدگاه

  1. حجت می‌گه:

    با عرض سلام وارزوی طول عمر باعزت برای شما،ازاینکه از وبلاگ حقیر ما بازدید کردید کمال تشکر را دارم و ارزو می کنم که شما و خانواده محترمتان 100 سال به این سال ها زنده باشید.

  2. راوراینتر می‌گه:

    باسلام خدمت شما:
    بسیار عالی بود این از اون چیزایی بود که تا حالا نمی دونستم.
    دستت درد نکنه.
    موفق باشی.

  3. Mehran Rad می‌گه:

    سلام

    من مهران راد نویسنده کتاب کله قن هستم.

    کتاب جدیدی در دست انتشار دارم به نام قند اشکن. آیا اجازه دارم از تصویر دولو مفرشو‌های شما در طرح پشت جلد آن ( با ذکر مأخذ) استفاده کنم؟

    با ارادت و احترام و با قدردانی از وبلاگ خوبی‌ که طراحی‌ کرد‌ید،

    واترلو – کانادا

    ۲۹ دسامبر ۲۰۱۰
    ——————————
    سلام دوست عزيز نويسنده
    خرسند شدم كه به من سرزدين
    چنانچه تصاوير تهيه شده از مفرشوها يا ساير تصاوير براي جلد يا متن كتاب شما مناسب است خوشحال مي‌شوم از آنها استفاده كنيد. البته همانطور كه خودتان گفته‌ايد ممنون مي‌شوم اگر با ذكر منبع باشد.
    پس از انتشار كتاب اگر بتوانم نسخه‌اي از آن را تهيه كرده و مطالعه نمايم جاي بسي خوشحالي است.
    براي شما آرزوي موفقيت مي‌كنم.
    بازهم منتظر نظرات شما هستم.

  4. الانور می‌گه:

    مرسی دستور ی سرمه توصیه دادید. ببخشید فارسی ِمن بد است–الان نوشتن یاد می گیرم. من یک سئال دارم: چهطور سرمه ی بدام دارست می کنند؟

    مرسی،

    • ستاره سهيل می‌گه:

      سلام و ممنون از حضورتون
      منظور شما رو از سرمه بدام متوجه نشدم.
      البته در خصوص اين نوع سرمه كه در اين پست توضيح دادم من هم بيشتر نمي دانم و همان طور كه در متن نيز گفته بودم تهيه اين محصول نياز به مهارت خاصي داشته است.
      مويد باشيد

  5. بهار می‌گه:

    سلام
    از اطلاعات جدید تان در مورد تهیه سرمه متشکرم / این گیاه بطوری که در تصویر دیدم در نقاط دیگر ایران هم باید یافت بشه مثلا خراسان رضوی یا شمالی یا دیگر مناطق ایران گلهای ریز صورتی هم دارد اگر اشتباه نکنم / میشه لطفا عکس واضح‌تری بگذارید یا توضیح بیشتری بدهید / آیا میشه آدرسی از راور کرمان بدهید جهت تهیه این سرمه ممنون میشم /
    با سپاس (F)

    • ستاره سهيل می‌گه:

      سلام دوست عزيز
      در ارتباط با گياه گون بايد عرض كنم تا جايي كه اطلاع دارم و مشاهده كرده‌ام اين گياه در اكثر نقاط ايران مي‌رويد و تا حدود زيادي نام آنهم مشابه است و هر كجا شما سراغ گياه گون را بگيريد به شما نشان خواهند داد. در ضمن گلهاي آن تقريبا سفيد هستند.
      اما در خصوص اين نوع سرمه بايد خدمتتان عرض كنم همانند بسياري از صنايع و هنرهاي ديگري كه در قديم مرسوم بوده و با وارد شدن ماشين به زندگي مردم آنها كم‌كم از بين رفته‌اند، صنعت يا هنر سرمه گيري هم يكي از آنهاست كه امروزه اثري و خبري از آن در دست نيست. تا جايي كه دوست عزيز و فرهنگي محترم جناب آقاي كاربخش كه در ارتباط با فرهنگ بومي راور مطالعاتي دارد و كتابي هم در اين باره نوشته است از وجود چنين صنعتي اظهار بي‌اطلاعي مي‌كرد. بنابراين تهيه‌ي اين سرمه در حال حاضر و در شهر راور امكان ندارد. شايد در جاهاي ديگر نيز اين هنر مرسوم بوده كه بتوانيد از آن جاها تهيه كنيد.
      در خصوص راور هم بايد بگويم يكي از شهرستانهاي شمالي استان كرمان و حد فاصل استانهاي يزد، كرمان و خراسان جنوبي است كه بر سر راه كرمان مشهد و در فاصله‌ي 140 كيلومتري از كرمان، 300 كيلومتري از يزد و حدود 700 كيلومتري مشهد قرار دارد. اطلاعات دقيق‌تر را مي‌توانيد در وبلاگ “ستاره سهيل در كوير تنهايي شهر راور” به آدرس: “http://www.rrrsoheyl.blogfa.com/”مشاهده نماييد.
      با تشكر از شما

  6. misagh می‌گه:

    سلام
    واقعا راسته که سرمه اینطور درست میشه ؟ یعنی پیامبرا و امامان از همین استفاده میکردند؟ پس چطور میگن سنگ سرمه ! فقط توی عربستانه ؟!!!!

    • ستاره سهيل می‌گه:

      سلام بر دوست عزيز
      ممكنه سرمه به روشهاي گوناگوني تهيه شود و همانطور كه شما گفته‌ايد شايد از سنگ معدن يا چيزي شبيه آن نيز بدست آيد.
      آنچه من نوشتم يكي از راههاي تهيه‌ي سرمه و از صنعايعي بوده كه تا چندي پيش در راور مرسوم بوده و متاسفانه ار ميان رفته است.
      بطوريكه همه با خواندن يا شنيدن اين مطلب اظهار تعجب مي‌كنند.
      موفق باشيد

  7. پری می‌گه:

    واقعا جالب بود وهمیشه دوست داشتم بدونم سورمه چه جوری درست می شه . دست شما درد نکنه.

  8. ناشناس می‌گه:

    سلام تهیه سرمه سنگ اگه میشه توضیح بدید

  9. زیبا می‌گه:

    خیلی جالب بود. من خودم از سرمه برای ابرو و چشم هام استفاده میکنم و خیلی از وسایل امروزی بهتره. ولی در مورد این نوع سرمه هیچ چیزی نشنیده بودم.

  10. نرگس می‌گه:

    سلام.مرسی بابت مطلب جالبت من از سرمه های اماده استفاده میکردم ولی بعد از مدتی مژه هام همشون در طول3روز ریختند بیشتر از 6 ماهه که مژه ندارم امیدوارم این سرمه روی مژه هام جواب بده.برام دعا کنید ;-(

  11. mary می‌گه:

    با سلام.دوست خوبم از وب خوب و اطلاعات مفیدتون ممنونم.شخصا به این مسایل علاقه زیادی دارم انواع روش تهیه سرمه رو شنیده بودم غیر از این نوع از سرمه رو.نکته جالب برای من تا حالا این بوده که من همیشه فکر میکردم سرمه باید به رنگ مشکی باشه تا اینکه خداوند ما رو لایق دونست و به زیارت خونش رفتیم که در عربستان سرمه قهوه ای رو هم دیدم در این مورد اطلاعی دارید؟باید بگم سنگ سرمه هم یک نوع سنگ معدنی هست که در عربستان زیاده سنگی مشکی رنگ ولی براق هستش و بصورت پودر استفاده میکنن تقریبا شبیه سایه مشکی براقی هست که خانوما استفاده میکنن.

    • ستاره سهيل می‌گه:

      سلام دوست خوبم
      در مورد سنگ معدني عربستان اطلاعي ندارم.
      اما در نزديكي شهر خودمان راور و در منطقه‌اي به نام مزار شاه رگه‌اي ظاهرا معدني وجود دارد كه اهالي از آن به عنوان سرمه استفاده مي‌كنند. در مورد كيفيت آن اطلاعي ندارم. اگر بتوانم در اين زمينه اطلاعاتي جمع آوري كنم حتما در وب قرار خواهم داد.
      موفق باشيد

  12. نام می‌گه:

    سلام دوست عزیز مغز استحوان گاو خام بعد از چند روز کپک خواهد زد و بسیار هم خطر ناک است دوست عزیز حرفهای مادر بزرگ را ناقص منتشر نکن خطر آلودگی و عفونت قارچی خیلی سخت درمان می شود .احتمال ریزش ابرو ها و نبود آن تا آخر عمر و اما مغز استخوان گاو و بز هم مانند گون یک ماده سوختنی است که به علت دارا بوده چربی زیاد دوده آن را هم با دوده گون مخلوط می کنند تا نرم و پررنگ باشد