سرمه گیری در راور

مواد اولیه مورد نیاز

– پوست ریشه یا ساقه گیاه گون

– مغز خام استخوان گاو یا بز نر (نری) {Neri}

وقتی گیاه گون که در لهجه راوری به آن گین (Gin)  می‌گویند خشک شود آنچه از ساقه و ریشه آن باقی می‌ماند، پوست آن است. اگر گیاهی که خشک شده جوان باشد، یا این پوست‌ها مدت زیادی با خاک در تماس نبوده باشند مرغوبیت بیشتری دارند و رنگ آنها سیاه و براق و حالتی شفاف دارند. به این پوست‌ها در لهجه راوری چراغ گینو (Cheragh ginu) ‌گفته می‌شود. چنان‌چه پوست مذکور را آتش بزنید همان‌گونه که شمع می‌سوزد، آنها نیز سوخته و ضمن ایجاد شعله، دود زیادی نیز تولید می‌کند. در قدیم دامداران از آنها مانند شمع، برای روشنایی نیز استفاده می‌کرده‌اند. اما مصرف عمده این پوست‌ها در تهیه سرمه بوده و سرمه تهیه شده از آن را به نام “سرمه چراغ گینو” می‌شناختند که طرفداران فراوانی نیز داشته است.

سه گونه گون در کوه‌ها و مراتع راور می‌روید و شناخته شده است که در بین دامداران به “گین” (Gin) ، “مارگین” (Mar gin) و “علم گین” (Alam gin) معروفند. از هر سه گونه این بوته‌ها کتیرا بدست می‌آید، کتیرای حاصل از بوته‌های مارگین شفاف‌تر و مرغوب‌تر است که فعلا موضوع بحث ما نمی‌باشد. اما سرمه‌ای که از ساقه‌های علم‌گین تهیه می‌شده به دلیل اینکه ساقه این گیاه تماس کمتری با خاک دارد دارای مرغوبیت بیشتری بوده است.

برای تهیه سرمه ابتدا این پوست‌ها را جمع‌آوری و تمیز ‌کرده؛ پس از آن اجاقی را آماده و یک تاوه یا تخته سنگ نرم و صاف روی آن قرار داده و سوراخ و روزنه‌های اطراف اجاق را با گل مسدود می‌کردند به طوری که دود حاصل از سوختن، از جایی به بیرون درز نکند و تمام آن در اجاق محبوس بماند. سپس ساقه گون (چراغ گینو) را در اجاق قرار داده و آن را آتش می‌زدند. دوده حاصل از سوختن پوست‌ها به زیر سنگ یا تاوه می‌چسبید. وقتی به اندازه کافی دوده جمع ‌شد سنگ را برداشته و به آرامی دوده‌ها را از روی آن جمع ‌کرده و در ظرفی تمیز با مغز استخوان گاو یا بز که از قبل آماده شده بود مخلوط نموده و ورز می‌دادند تا حالتی خمیر مانند به خود می‌گرفت. نسبت مخلوط کردن مواد و مقدار ورز دادن آنها و کلا کار سرمه‌گیری به مهارت زیادی نیاز داشته و افراد خاصی توانایی تهیه سرمه با این روش را داشته‌اند. (یکی از این افراد مادر بزرگ مرحوم اینجانب بوده که حدود ۳۰ سال پیش به رحمت ایزدی رفته است – روحش شاد)

پس از طی مراحل بالا، سرمه آماده می‌شده و بدلیل نبودن سرمه‌دان یا ظرف درب‌دار، سرمه‌ها را در صدف‌های دریایی که به قولقو (Qovleqoo) معروف بود ریخته و برای جلوگیری از آلودگی و گرد و خاک، صدف را در دستمالی پیچیده یا در کیسه‌ای که به همین منظور آماده کرده بودند قرار می‌دادند و به همراه سایر داروهای محلی (غیر گیاهی) و کمیاب در کیسه پارچه‌ای که دولایه است و از تکه پارچه‌های اضافی و رنگارنگ و به روشی خاص دوخته می‌شود و به آن “دولو سورمه‌دون” (Dulu surmedun) می‌گویند قرار می‌دادند. (داروهای گیاهی را در کیسه‌ای بزرگتر که به همین روش دوخته می‌شود و به آن دولو افتندون (Dulu eftendun)می‌گویند قرار می‌دهند و هر دو این‌ها به همراه دولو قندی و دولو خیاطی از اجزاء حهیزیه دختران محسوب می‌شدند.) درکرمان به این کیسه ها مفرشو (Mafrshoo) یا مفشو (Mafshoo) می‌گویند.

در کتاب “فرهنگ لغات و اصلاحات مردم کرمان” نوشته “دکتر ابوالقاسم پورحسینی” در این باره می‌خوانیم:

(مفرشو قندی: برای دوختن آن پارچه‌ای را به صورت دایره می‌برند و بعد قطعه پارچه دیگری که عرض آن حدود ۲۰ سانتی‌متر است انتخاب نموده، طول آن به اندازه محیط آن پارچه گرد است. سپس آنها را به هم می‌دوزند؛ آستر می‌کشند و بالای آن را سجاف می‌گذارند و بند می‌کشند و برای انواع چیزها استعمال می‌شود. مفرشو قندی، مفرشو دوایی، مفرشو سوزن نخی و غیره)


هنگام خواب در شب، با کمک میله‌ای که از استخوان گاو تراشیده شده بود یا میله‌های نقره‌ای یا برنجی، این سرمه را در چشم خود می‌کشیدند.

از این سرمه به عنوان سوغات یا هدیه و پیش‌کش نیز استفاده می‌کردند.

استفاده از مغز استخوان گاو یا بز نر و میله‌هایی که از استخوان گاو یا نقره ساخته می‌شد به این دلیل بوده که اعتقاد داشتند این مواد از نظر خاصیت دارویی، خنک هستند و باعث کاهش خستگی چشم می‌شوند و به نور و جلای چشم کمک می‌کنند. در بعضی موارد برای زیبایی و آرایش چشم نیز از این سرمه استفاده می‌شده، اما بیشتر به جهت خاصیت دارویی‌اش کاربرد داشته است.

امروزه با وجود انواع لوازم آرایش و داروهای شیمیایی فراوان و متنوع، دیگر حتی کسی نمی‌داند که چنین سرمه‌ای هم وجود داشته یا چگونه تهیه می‌شده. باشد که بدین وسیله؛ گوشه‌ای از هنر و مهارت نسل گذشته خودمان را که با کمترین امکانات و بدون داشتن سواد و معلومات کارهای زیادی انجام داده‌اند و ضمن کمک به اقتصاد خانواده هنر خود را نیز به نمایش می‌گذاشتند، برای نسل جدید بازگو کرده و از فراموشی آن جلوگیری کنیم.

امیدوارم به کمک تصاویر و توضیحات ناقصی که بیان شد توانسته باشم مراحل مختلف این هنر و صنعت را برای شما شبیه سازی کنم.

درباره نویسنده

۲۱ دیدگاه

  1. حجت می‌گه:

    با عرض سلام وارزوی طول عمر باعزت برای شما،ازاینکه از وبلاگ حقیر ما بازدید کردید کمال تشکر را دارم و ارزو می کنم که شما و خانواده محترمتان ۱۰۰ سال به این سال ها زنده باشید.

  2. راوراینتر می‌گه:

    باسلام خدمت شما:
    بسیار عالی بود این از اون چیزایی بود که تا حالا نمی دونستم.
    دستت درد نکنه.
    موفق باشی.

  3. Mehran Rad می‌گه:

    سلام

    من مهران راد نویسنده کتاب کله قن هستم.

    کتاب جدیدی در دست انتشار دارم به نام قند اشکن. آیا اجازه دارم از تصویر دولو مفرشو‌های شما در طرح پشت جلد آن ( با ذکر مأخذ) استفاده کنم؟

    با ارادت و احترام و با قدردانی از وبلاگ خوبی‌ که طراحی‌ کرد‌ید،

    واترلو – کانادا

    ۲۹ دسامبر ۲۰۱۰
    ——————————
    سلام دوست عزیز نویسنده
    خرسند شدم که به من سرزدین
    چنانچه تصاویر تهیه شده از مفرشوها یا سایر تصاویر برای جلد یا متن کتاب شما مناسب است خوشحال می‌شوم از آنها استفاده کنید. البته همانطور که خودتان گفته‌اید ممنون می‌شوم اگر با ذکر منبع باشد.
    پس از انتشار کتاب اگر بتوانم نسخه‌ای از آن را تهیه کرده و مطالعه نمایم جای بسی خوشحالی است.
    برای شما آرزوی موفقیت می‌کنم.
    بازهم منتظر نظرات شما هستم.

  4. الانور می‌گه:

    مرسی دستور ی سرمه توصیه دادید. ببخشید فارسی ِمن بد است–الان نوشتن یاد می گیرم. من یک سئال دارم: چهطور سرمه ی بدام دارست می کنند؟

    مرسی،

    • ستاره سهيل می‌گه:

      سلام و ممنون از حضورتون
      منظور شما رو از سرمه بدام متوجه نشدم.
      البته در خصوص این نوع سرمه که در این پست توضیح دادم من هم بیشتر نمی دانم و همان طور که در متن نیز گفته بودم تهیه این محصول نیاز به مهارت خاصی داشته است.
      موید باشید

  5. بهار می‌گه:

    سلام
    از اطلاعات جدید تان در مورد تهیه سرمه متشکرم / این گیاه بطوری که در تصویر دیدم در نقاط دیگر ایران هم باید یافت بشه مثلا خراسان رضوی یا شمالی یا دیگر مناطق ایران گلهای ریز صورتی هم دارد اگر اشتباه نکنم / میشه لطفا عکس واضح‌تری بگذارید یا توضیح بیشتری بدهید / آیا میشه آدرسی از راور کرمان بدهید جهت تهیه این سرمه ممنون میشم /
    با سپاس (F)

    • ستاره سهيل می‌گه:

      سلام دوست عزیز
      در ارتباط با گیاه گون باید عرض کنم تا جایی که اطلاع دارم و مشاهده کرده‌ام این گیاه در اکثر نقاط ایران می‌روید و تا حدود زیادی نام آنهم مشابه است و هر کجا شما سراغ گیاه گون را بگیرید به شما نشان خواهند داد. در ضمن گلهای آن تقریبا سفید هستند.
      اما در خصوص این نوع سرمه باید خدمتتان عرض کنم همانند بسیاری از صنایع و هنرهای دیگری که در قدیم مرسوم بوده و با وارد شدن ماشین به زندگی مردم آنها کم‌کم از بین رفته‌اند، صنعت یا هنر سرمه گیری هم یکی از آنهاست که امروزه اثری و خبری از آن در دست نیست. تا جایی که دوست عزیز و فرهنگی محترم جناب آقای کاربخش که در ارتباط با فرهنگ بومی راور مطالعاتی دارد و کتابی هم در این باره نوشته است از وجود چنین صنعتی اظهار بی‌اطلاعی می‌کرد. بنابراین تهیه‌ی این سرمه در حال حاضر و در شهر راور امکان ندارد. شاید در جاهای دیگر نیز این هنر مرسوم بوده که بتوانید از آن جاها تهیه کنید.
      در خصوص راور هم باید بگویم یکی از شهرستانهای شمالی استان کرمان و حد فاصل استانهای یزد، کرمان و خراسان جنوبی است که بر سر راه کرمان مشهد و در فاصله‌ی ۱۴۰ کیلومتری از کرمان، ۳۰۰ کیلومتری از یزد و حدود ۷۰۰ کیلومتری مشهد قرار دارد. اطلاعات دقیق‌تر را می‌توانید در وبلاگ “ستاره سهیل در کویر تنهایی شهر راور” به آدرس: “http://www.rrrsoheyl.blogfa.com/”مشاهده نمایید.
      با تشکر از شما

  6. misagh می‌گه:

    سلام
    واقعا راسته که سرمه اینطور درست میشه ؟ یعنی پیامبرا و امامان از همین استفاده میکردند؟ پس چطور میگن سنگ سرمه ! فقط توی عربستانه ؟!!!!

    • ستاره سهيل می‌گه:

      سلام بر دوست عزیز
      ممکنه سرمه به روشهای گوناگونی تهیه شود و همانطور که شما گفته‌اید شاید از سنگ معدن یا چیزی شبیه آن نیز بدست آید.
      آنچه من نوشتم یکی از راههای تهیه‌ی سرمه و از صنعایعی بوده که تا چندی پیش در راور مرسوم بوده و متاسفانه ار میان رفته است.
      بطوریکه همه با خواندن یا شنیدن این مطلب اظهار تعجب می‌کنند.
      موفق باشید

  7. پری می‌گه:

    واقعا جالب بود وهمیشه دوست داشتم بدونم سورمه چه جوری درست می شه . دست شما درد نکنه.

  8. ناشناس می‌گه:

    سلام تهیه سرمه سنگ اگه میشه توضیح بدید

  9. زیبا می‌گه:

    خیلی جالب بود. من خودم از سرمه برای ابرو و چشم هام استفاده میکنم و خیلی از وسایل امروزی بهتره. ولی در مورد این نوع سرمه هیچ چیزی نشنیده بودم.

  10. نرگس می‌گه:

    سلام.مرسی بابت مطلب جالبت من از سرمه های اماده استفاده میکردم ولی بعد از مدتی مژه هام همشون در طول۳روز ریختند بیشتر از ۶ ماهه که مژه ندارم امیدوارم این سرمه روی مژه هام جواب بده.برام دعا کنید ;-(

  11. mary می‌گه:

    با سلام.دوست خوبم از وب خوب و اطلاعات مفیدتون ممنونم.شخصا به این مسایل علاقه زیادی دارم انواع روش تهیه سرمه رو شنیده بودم غیر از این نوع از سرمه رو.نکته جالب برای من تا حالا این بوده که من همیشه فکر میکردم سرمه باید به رنگ مشکی باشه تا اینکه خداوند ما رو لایق دونست و به زیارت خونش رفتیم که در عربستان سرمه قهوه ای رو هم دیدم در این مورد اطلاعی دارید؟باید بگم سنگ سرمه هم یک نوع سنگ معدنی هست که در عربستان زیاده سنگی مشکی رنگ ولی براق هستش و بصورت پودر استفاده میکنن تقریبا شبیه سایه مشکی براقی هست که خانوما استفاده میکنن.

    • ستاره سهيل می‌گه:

      سلام دوست خوبم
      در مورد سنگ معدنی عربستان اطلاعی ندارم.
      اما در نزدیکی شهر خودمان راور و در منطقه‌ای به نام مزار شاه رگه‌ای ظاهرا معدنی وجود دارد که اهالی از آن به عنوان سرمه استفاده می‌کنند. در مورد کیفیت آن اطلاعی ندارم. اگر بتوانم در این زمینه اطلاعاتی جمع آوری کنم حتما در وب قرار خواهم داد.
      موفق باشید

  12. نام می‌گه:

    سلام دوست عزیز مغز استحوان گاو خام بعد از چند روز کپک خواهد زد و بسیار هم خطر ناک است دوست عزیز حرفهای مادر بزرگ را ناقص منتشر نکن خطر آلودگی و عفونت قارچی خیلی سخت درمان می شود .احتمال ریزش ابرو ها و نبود آن تا آخر عمر و اما مغز استخوان گاو و بز هم مانند گون یک ماده سوختنی است که به علت دارا بوده چربی زیاد دوده آن را هم با دوده گون مخلوط می کنند تا نرم و پررنگ باشد

  13. روحانی می‌گه:

    سلام ، مرسی ، بسیار جالب و خواندنی بود ، استفاده کردیم متشکرم
    درود بر راور و راوری