بدون شک قلعه‌ها و برج و باروهای خشتی به جا مانده از ادوار گذشته قدمتی تاریخی دارند و هر کدام از آنها باز گو کننده تاریخ کهن شهر و منطقه‌ای هستند که در آن قرار گرفته‌اند و به نوعی شناسنامه تاریخی آن منطقه محسوب می‌شوند. کمتر شهر و روستایی را می‌توان یافت که از روزگاران کهن قلعه یا برجی در آن وجود نداشته باشد. همه می‌دانند، از این استحکامات برای دفاع از شهرها و روستاها استفاده می‌شده است.

شهر راور و روستاهای اطراف نیز از این قاعده مستثنی نیستند. با گشت و گذاری در شهر می‌توان آثاری از قلعه‌ها و بقایایی از برجها را در گوشه و کنار مشاهده کرد. یک محقق و پژوهشگر کرمانی می‌نویسد: اگر راور را شهر کاروانسراها، قلعه‌ها و برجها بنامیم سخنی به گزاف نگفته‌ایم زیرا در هر گذرگاه این شهر، یکی از این سه اثر جلب توجه می‌کند.(http://www.rozname.com) طبق گفته‌ مطلعین محلی، شهر راور دارای سه باب قلعه به نامهای:

۱-     قلعه ولی؛ واقع در خیابان گلزار – روبروی مسجد حضرت آیت‌الله میلانی

۲-     قلعه میرز (میرزا) شفیع‌خان؛ واقع در خیابان امام – پشت بانک ملت

۳-     قلعه بخشی؛ واقع در خیابان معلم(گلنار) – محدوده مسجد امام رضا(علیه‌السلام)

بوده است که متاسفانه همه آنها ویران شده و ساختمانهای مسکونی و تجاری جای آنها را گرفته‌اند بطوری که امروزه فقط نامی از این قلاع در اذهان باقی مانده است.

در روستاها هنوز بقایایی از قلعه‌ها را می توان یافت. از جمله در روستای گوهجهر که قلعه این روستا هنوز تقریبا سالم و پا برجاست و در سالهای اخیر به همت سازمان میراث فرهنگی نسبت به مرمت و بازسازی آن اقدامات در خور تحسینی انجام شده است. از دیگر قلعه‌ها می‌توان به قلعه و برج روستای دهوج (dehuj) و روستای ده‌علی (deh ali) اشاره کرد که تقریبا در شرف نابودی می‌باشند.(قلعه ده‌علی برای تعریض مسیر تخریب شده است)

برجها اما؛ هنوز پا برجا هستند و نشانی از سخت کوشی و همت دلیر مردانی دارند که در آنها به پاسداری و نگهبانی از شهر و مردم می‌پرداخته و از این طریق مردم را از هجوم وحشیانه راهزنان و شبیخون سارقان و دزدان با خبر می‌کردند.

اما تنها دلیل نگارش این مطلب وجود بقایای بنایی خرابه و خشت و گلی واقع در شرق راور به نام “قلعه قه‌قه” (qale qah qah)یا “قلعه قهقهه”(qale qahqahe) است که گفته‌ها و نوشته‌های مختلف، قدمتی ۳۰۰۰ تا ۴۵۰۰ سال را برای آن ذکر کرده‌اند.

در پورتال خدمات الکترونیکی استان کرمان (http://iec.kr.ir) می‌خوانیم: “قلعه قهقهه در نزدیکی روستای ده‌شیب قرار دارد و قدمت آن حدوداً به ۳۰۰۰ سال می‌رسد.”

در وبلاگ سئول آسیا (http://seoulasia.blogfa.com/8705.aspx) و وبسایت عمومی شهرستان راور (/http://ravari.ir) این‌گونه می‌خوانیم: “این قلعه در واقع در ده شیب راور قرار گرفته است که قدمتی حدود ۴۵۰۰ ساله دارد و جزء قدیمی‌ترین آثار و بناهای تاریخی محسوب می‌شود.

این قلعه بر اثر یک زلزله شدید(شاید زلزله۱۲۹۰راور) ویران شده و از آن موقع جز خرابه چیزی از آن بر جای نمانده است.

گفته می‌شود که در سال ۱۳۴۶ شمسی چند نفر باستان‌شناس در حین کاوش سنگی پیدا می‌کنند که بر روی آن مطالب زیادی نوشته شده بوده که گفته می‌شود نوشته‌ها مربوط به ۴۵۰۰ سال قبل می‌شود و مقدار دیگری آثار باستانی در این منطقه کشف شد که همگی به خارج از راور منتقل شد.

باقیمانده‌ی این قلعه بر اثر بی توجهی مسئولان زیر باران و عوامل طبیعی و مصنوعی دیگر در حال نابودی است و  هم اکنون جز خرابه چیزی از  آن وجود ندارد”

در کتاب “راور شهری در حاشیه کویر” چنین آمده است: قلعه قهقهه راور بنای مخروبه‌ای است که در حدود سه کیلومتری شرق راور در نزدیکی روستای ده‌شیب واقع و جزء قدیمی‌ترین بناهای تاریخی راور به شمار می‌رود. آثار و بقایایی که از این قلعه به جای مانده بیننده را به این حقیقت نزدیک می‌سازد که قرنها از عمر آن می‌گذرد. البته از قدمت و تاریخ بنای این قلعه اطلاع صحیحی در دست نیست اما در این مورد افسانه‌های گوناگونی را نقل کرده‌اند.

در اطراف این قلعه خندقهایی ساخته شده بود که از آنها برای دفاع از قلعه استفاده می‌شد. بدین شکل که در هنگام هجوم دشمن خندقها را از آب پر می‌کردند تا دشمن به راحتی توان حمله و نفوذ به داخل قلعه را نداشته باشد.

می‌گویند که در سال ۱۳۴۶ شمسی چند نفر باستان‌شناس جهت کاوش و تحقیقات به راور آمده و پس از جستجو سنگی را پیدا کرده اند  که مطالب نوشته شده بر روی آن مربوط به ۴۵۰۰ سال قبل بوده است البته مدرک و سندی که حقیقت این موضوع را ثابت کند در دست نیست.

به هر حال این قلعه دارای قدمت بسیار زیادی است و احتمالا به مرور زمان؛ بر اثر بعضی عوامل طبیعی مانند زلزله، باران، باد و عوامل غیر طبیعی مانند جنگ، و تلاش بعضی از افراد سودجو برای کشف اشیاء قیمتی و حفاریهای غیر مجاز و استفاده از خاک قلعه در کشاورزی تخریب شده است.  وجود خمره‌های شکسته و استخوانهای زیادی که بر اثر باران و فرسایش خاک نمایان شده‌اند گواه این مطلب است که احتمالا زلزله، عامل اصلی تخریب این قلعه بوده است. البته نمی توان عامل مهمی چون جنگ را آن هم در این منطقه در خراب شدن قلعه قهقهه بی اثر دانست. چرا که با توجه به شواهد تاریخی به علت سوق‌الجیشی بودن این محل هر از چند گاهی مورد تاخت و تاز بعضی از اقوام قرار می‌گرفته که خود اثرات تخریبی زیادی به عنوان مهمترین مکان دفاعی مردم بر روی این قلعه داشته است.

آنچه مسلم است این بنای  مخروبه و تاریخی، چندین قرن قدمت دارد و می‌تواند شاهدی بر این مدعا باشد که راور یکی از شهرهای تاریخی و کهن سرزمین پهناور ایران است.

از نظر موقعیت جغرافیایی، این قلعه تقریبا در ۳-۴ کیلومتری شرق شهر راور و حد فاصل روستاهای ده‌شیب و علی‌آباد قرار گرفته است که محدوده آن، منطقه‌ای وسیع و چندین هکتاری را در بر می‌گیرد. در جای جای این محدوده بقایای بر جا مانده از ساختمانهای خشتی وجود دارد که امروزه تنها بصورت تپه‌ای از خاک قابل مشاهده هستند. در مغرب قلعه مذکور و به فاصله تقریبی ۵۰۰ متری بقایای بنایی وجود دارد که به “تل وزیری” معروف است.

با کمال تأسف در سنوات قبل به چنین اماکنی که اثری تاریخی محسوب می‌شوند، نه از نقطه نظر مسئولین و نه از دیدگاه مردم عادی و شهروندان، ارزش و بهای چندانی داده نمی‌شد. همانطور که در سطور بالا خوانید، افراد زیادی که عموما غیر راوری نیز بوده‌اند در این منطقه به حفاری غیر مجاز و جستجوی اشیا اقدام کرده‌اند و تا چندین سال قبل خاک آن برای استفاده در باغات پسته توسط کشاورزان برداشت می‌شد. در سالهای اولیه پیروزی انقلاب اسلامی نیز مقدار زیادی از محدوده این قلعه توسط کشاورزان زیر کشت برده شد که حاصل این کار، باغها و مزارعی است که در اثر کم آبی‌ و خشکسالی سالهای اخیر به حال خود رها شده‌اند. اما چه فایده که حریم قلعه از دست رفته است.

مصالح به کار رفته در ساخت این قلعه و بناهای مرتبط با آن عموما خشت‌خام و گل می‌باشد. آجر و سنگ نیز سهم مختصری در این ساخت و ساز داشته و هنوز هم در دیوارها و ستونهایی که پابرجا مانده‌اند می‌توان آنها را مشاهده کرد. ظاهربنا در اثر عوامل طبیعی و غیر طبیعی فرسایش کامل یافته و به صورت گل یک پارچه در آمده، اما در جاهایی که حفاری غیر مجاز یا مجاز انجام شده و قسمت داخل دیوارها نمایان است خشتهایی به شکل مکعب مستطیل را مشاهده می‌کنید که تقریبا ۳۰ سانتی متر طول و عرض داشته و ارتفاع تقریبی آنها ۱۰ سانتی متر می‌باشد.

تقریبا در تمام محدوده چندین هکتاری قلعه، قطعات کوچک و بزرگ سفال و آجر و سنگ به وفور یافت می‌شوند و با توجه به اینکه این منطقه تماما کویر و پوشیده از خاک می‌باشد، با اطمینان باید گفت که این قطعات در ساختمان بناهای مذکور بکار رفته بودند و در حال حاضر به اطراف پراکنده شده‌اند.

به احتمال زیاد می‌توان با استفاده از خشتها و تکه‌های سفال و آجر موجود، سن تقریبی و زمان ساخت این قلعه را مشخص کرد.

یکی از دیوارها یا شاید ستونهای قلعه هنوز پابرجاست ولی در اثر حوادث طبیعی شکافهایی برداشته که می‌توان با حفاظت از آن کاری کنیم تا حداقل به همین صورت برای نسلهای بعد از ما باقی بماند.

در بالای قلعه آثاری از دیوارهای کم ارتفاعی موجود است که به احتمال زیاد، اتاقهایی بر فراز بام قلعه بوده‌اند. باد و باران و حوادث طبیعی باعث فرسایش ارتفاع و عرض دیوارها شده است و اخیرا یک قسمت از این دیوارها فرو ریخته است. به چه دلیل؟ مشخص نیست. (قطعا عامل طبیعی دلیل آن نبوده است)

حفر چاه و کندوکاوهای متعددی که توسط افراد ناآگاه یا سودجو، در قلعه اتفاق افتاده باعث تخریب بیشتر و زودتر آن شده و اگر ممانعت به عمل نیاید باعث تخریب کامل آن می‌شود.

خندقی که در اطراف قلعه وجود داشته و در بالا به آن اشاره شد به مرور زمان پر شده است مضافا این که کشاورزان نیز مقدار زیادی از خاکهای باغات خود را در اطراف قلعه تخلیه کرده‌اند که هم به پرشدن خندق کمک کرده و هم تجاوزی آشکار به حریم قلعه بوده است. هم اکنون هم اگر از کنار قلعه عبور کنید شاهد خاکهای تخلیه شده در این محدوده خواهید بود.

نکته دیگری که ذکر آن خالی از اهمیت نیست این است که افرادی ناآگاه اقدام به تخلیه زباله‌های خانگی در اطراف این قلعه نموده‌اند. این زباله ها توسط حیوانات وحشی به اطراف پراکنده شده و ضمن این که چهره‌ای زشت به منطقه داده است باعث بروز و شیوع بیماریهایی نیز خواهد شد. امیدواریم به جایی برسیم که جهت حفظ سلامت خود و افراد خانواده و همنوعان، برای دفع بهداشتی زباله‌ها راههای بهتر و مناسب‌تری را انتخاب کنیم.

اخیرا در اقدامی مثبت و قابل تحسین، محدوده قلعه توسط سازمان میراث فرهنگی و بوسیله نصب تابلوهای مختلف مشخص گردیده و علامت گذاری شده است. اما این تمهیدات و تهدیدات سازمان نیز نتوانسته عاملی باز دارنده و مانع ورود اشخاص به داخل محدوده قلعه باشد. چرا که جاده‌های مختلفی در این محدوده وجود دارد و کشاورزان از این مسیرها برای رفتن به مزارع و باغات خود استفاده می‌کنند. افراد دیگر نیز می‌توانند از این مسیرها عبور کرده و به جهت بازدید یا سوء استفاده به محدوده وارد شوند. از طرفی به دلیل فاصله‌ای که این قلعه از مرکز شهر دارد با نصب تابلو نمی‌توان مانع راهیابی سودجویان و سوء استفاده آنها از این مکان گردید. سازمان میراث فرهنگی استان کرمان و نمایندگی این سازمان در راور باید از ابزاری استفاده کنند تا بیش از این بتوان از آثار برجای مانده از قلعه قهقهه و سایر بناهای تاریخی حفاظت و حراست کرد.

یکی از راههایی که به نظر این حقیر می‌رسد اطلاع رسانی وسیع و گسترده است تا بوسیله آن شهروندان را از اهمیت آثار باستانی عموما؛ و اهمیت حفظ و نگهداری قلعه مزبور به طور خاص آگاه نماییم و ضرورت حفظ این بناها و ارزش آنها را برای مردم بیان نماییم. وقتی مردم به اهمیت و ارزش چیزی پی ببرند، بدون شک در حفظ و نگهداری آن کوشش و تلاش کرده و کمک بزرگی برای مسئولین خواهند بود.

راه دیگری که می‌تواند در حفظ این اثر ارزشمند موثر باشد، آموزش و اطلاع رسانی به کشاورزانی است که در محدوده قلعه زمین کشاورزی دارند یا برای رسیدن به باغات خود از آن حوالی عبور می‌نمایند تا به محض مشاهده اشخاص غیر مسئول یا در شبها با مشاهده چراغی یا شنیدن صدای حفاری به مسئولان اطلاع دهند تا بدین وسیله از حفاری غیر مجاز و تخریب بیش از حد این بنا جلوگیری به عمل آید.

حفظ و نگهداری از چنین گنجینه‌های تاریخی که تاریخ یک شهر را در خود نهفته دارند وظیفه تک‌تک افراد جامعه است و اگر دیر بجنبیم طولی نمی‌کشد که نسل بعد از ما حتی نام قلعه قهقهه را نیز به یاد نمی‌آورند.

باشد که با مدیریتی فعالانه در امور مربوط به میراث فرهنگی، و با همکاری تمامی مسئولین و مردم در آینده‌ای نه چندان دور بتوانیم از این مکان به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری نیز استفاده کنیم یا حداقل آن را برای نسلهای بعد از خودمان باقی بگذاریم.

به امید آن روز